Κυριακή, 10 Ιανουαρίου 2010

Χοληστερόλη: ορισμός, αίτια της αύξησης και τρόποι αντιμετώπισης

Χοληστερίνη ή χοληστερόλη;

Χοληστερόλη είναι η επιστημονική ονομασία, στην καθομιλουμένη όμως τη λέμε και χοληστερίνη· δεν είναι λάθος.

Τι ακριβώς είναι η χοληστερόλη;

Είναι φυσικό συστατικό του οργανισμού μας, ο οποίος τη χρησιμοποιεί σαν δομικό υλικό, δηλαδή τη χρειάζεται για να φτιάξει τις μεμβράνες των κυττάρων του. Είναι απαραίτητη ακόμα και για τη σύνθεση ορισμένων ορμονών, όπως είναι η κορτιζόνη, τα οιστρογόνα και η τεστοστερόνη. Ένας άνθρωπος για να ζήσει πρέπει υποχρεωτικά να έχει στον οργανισμό του χοληστερόλη.

Πώς παράγεται στον οργανισμό μας;

Το μεγαλύτερο μέρος (τα 2/3) παράγεται από το συκώτι και το 1/3 το προσλαμβάνουμε από τις τροφές.

Πότε η χοληστερόλη αρχίζει και γίνεται επικίνδυνη για την υγεία μας;

Το επίπεδο που πρέπει να κυμαίνεται η ολική χοληστερόλη πρέπει να βρίσκεται κάτω από 200. Δεν είναι όμως μόνο αυτή η τιμή που μας ενδιαφέρει. Η χοληστερόλη δεν κυκλοφορεί ελεύθερη στο αίμα, αλλά μεταφέρεται μέσω ειδικών πρωτεϊνών, οι οποίες ονομάζονται λιποπρωτεΐνες. Δύο από αυτές είναι: οι λιποπρωτεΐνες χαμηλής πυκνότητας (LDL) ή αλλιώς «κακή» χοληστερόλη και οι λιποπρωτεΐνες υψηλής πυκνότητας (HDL) ή «καλή» χοληστερόλη.

Τα επίπεδα της «κακής» χοληστερόλης πρέπει να βρίσκονται κάτω από 160, εάν κάποιος δεν έχει κανένα άλλο πρόβλημα υγείας. Αν όμως συντρέχουν παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία, όπως υπέρταση, κάπνισμα, κληρονομικότητα –έστω και δύο από αυτούς–, η LDL πρέπει οπωσδήποτε να είναι κάτω από 130. Εάν κάποιος έχει πάθει έμφραγμα ή αν έχει στεφανιαία νόσο, τότε πρέπει να είναι κάτω από 100.

Τα τελευταία χρόνια υπάρχει και ένα καινούργιο όριο, σύμφωνα με το οποίο, εάν κάποιος έχει πάθει έμφραγμα και ταυτόχρονα έχει και ζάχαρο ή έχει πάθει έμφραγμα και καπνίζει, ή αν είχε πάθει έμφραγμα και έπαθε και καινούργιο, τότε η τιμή της LDL πρέπει να είναι κάτω από 70.

Όσον αφορά την «καλή» χοληστερόλη ή HDL, πρέπει να είναι πάνω από 40, εάν δε είναι πάνω από 60, 70, 80, τότε είναι ένα «πολύ καλό χαρτί». Όσο πιο ψηλά είναι η HDL, τόσο πιο καλά για τον οργανισμό. Βέβαια τα τελευταία χρόνια έχει βρεθεί ένα ποσοστό ατόμων που έχουν ανεβασμένη την HDL, αλλά παρ’ όλα αυτά παθαίνουν έμφραγμα γιατί, όπως αποδεικνύεται, η «καλή» χοληστερόλη δε λειτουργούσε καλά.

Τι κάνουν αυτές οι δυο χοληστερόλες, δηλαδή η LDL και η HDL;

Η LDL, όταν είναι στα φυσιολογικά όρια, μεταβολίζεται στο συκώτι, φεύγει, κάνει τον κύκλο της και ξαναπαράγεται. Όταν όμως περισσεύει (είναι δηλαδή πάνω από τις φυσιολογικές τιμές), επικάθεται στις αρτηρίες, μπαίνει μέσα στο πάχος τους, ανασηκώνει το εσωτερικό τους τοίχωμα και τις φουσκώνει πολύ λίγο ή και περισσότερο. Όταν μια αρτηρία φουσκώσει πολύ και είναι πολύ κοντά στο να κλείσει, μπορεί να προκύψει στηθάγχη. Αυτά τα εξογκώματα που δημιουργούνται στις αρτηρίες λέγονται αθηρωματικές πλάκες και έχουν μέσα λίπος. Με το στρες ή το κάπνισμα ή την υψηλή πίεση το λίπος βγαίνει προς τα έξω, δηλαδή μέσα στο αγγείο, δημιουργείται ο θρόμβος και έτσι γίνεται το οξύ έμφραγμα, κλείνει δηλαδή το αγγείο.

Η HDL είναι η μοναδική ουσία στον οργανισμό μας που μπορεί να πάρει τη χοληστερόλη από την αθηρωματική πλάκα, να την πάει πίσω στο συκώτι όπου και θα καταβολιστεί. Για το λόγο αυτό η HDL πρέπει να είναι υψηλή. Λειτουργεί δηλαδή σαν «σκούπα» που καθαρίζει.

Τα υψηλά επίπεδα χοληστερόλης στον οργανισμό μας μπορούν να θεωρηθούν βασικός παράγοντας κινδύνου, ίσως και ο κυριότερος, για καρδιακά νοσήματα;

Σίγουρα είναι ένας πολύ ισχυρός παράγοντας. Η χοληστερόλη προτιμά τα στεφανιαία αγγεία και γι’ αυτό είναι ο πιο ισχυρός παράγοντας για έμφραγμα. Αντίθετα η υπέρταση αποτελεί πιο ισχυρό παράγοντα για εγκεφαλικά, ο διαβήτης τα προτιμά όλα – δεν ξεχωρίζει, ενώ το κάπνισμα κλείνει τις αρτηρίες των κάτω άκρων.

Υψηλή χοληστερόλη μπορεί να εμφανιστεί και στα παιδιά ή είναι νόσος μόνο των ενηλίκων;

Ένα παιδί μπορεί να γεννηθεί με υπερχοληστερολαιμία. Η νόσος αυτή λέγεται οικογενής υπερχοληστερολαιμία και εμφανίζεται σε συχνότητα 1 προς 500 παιδιά. Από το ιστορικό του παιδιού και από τις εξετάσεις του μπορεί να διαπιστωθεί εάν η νόσος είναι οικογενής ή αν προέκυψε από το φαγητό. Στην οικογενή υπερχοληστερολαιμία οι τιμές είναι πολύ υψηλότερες, ενώ όταν ευθύνεται η διατροφή οι τιμές είναι πιο ήπιες και διορθώνονται με δίαιτα.

Πώς αντιμετωπίζεται στα παιδιά;

Μέχρι δύο ετών δεν προτείνεται θεραπεία και το παιδί τρέφεται κανονικά. Μετά τα δύο όμως αρχίζει διατροφή με χαμηλά λιπαρά, ενώ από 10 χρονών και πάνω ξεκινά η φαρμακευτική αγωγή. Εάν το παιδί έχει πολύ σοβαρό πρόβλημα, δηλαδή αν οι τιμές του είναι πολύ υψηλές ή έχει ομόζυγη μορφή (πολύ σπάνια μορφή· στην Ελλάδα πάσχουν από αυτή 10-20 παιδιά), αρχίζει η φαρμακευτική αγωγή με τις ριτίνες που δεν απορροφώνται.

Από έρευνες που βλέπουν το φως της δημοσιότητας μαθαίνουμε ότι τα Ελληνόπουλα δυστυχώς είναι τα πιο παχύσαρκα παιδιά της Ευρώπης. Τα παιδιά αυτά θα εμφανίσουν κάποια στιγμή αύξηση της χοληστερόλης;

Είναι γεγονός ότι η παχυσαρκία συνδέεται με τις δυσλιπιδαιμίες (άνοδος χοληστερόλης, υψηλά τριγλυκερίδια, χαμηλή HDL) και με διαβήτη. Από μελέτες που διεξήγαμε εδώ στο νοσοκομείο διαπιστώθηκε ότι τα τελευταία δέκα χρόνια τα Ελληνόπουλα έχουν πάρει 2,5 κιλά βάρος χωρίς να έχουν ψηλώσει ανάλογα και να σκεφτεί κανείς ότι στη δεκαετία του ‘60 η Ελλάδα ήταν η τελευταία χώρα στην Ευρώπη με παχύσαρκα παιδιά. Η ίδια έρευνα έδειξε ότι τα αγόρια έχουν υψηλότερη πίεση και τα κορίτσια υψηλότερη χοληστερίνη. Σήμερα τα παιδιά τρώνε μεγαλύτερες ποσότητες φαγητού, με πολλές θερμίδες και χωρίς θρεπτικά συστατικά. Οι μελέτες έδειξαν ότι τα παχύσαρκα παιδιά έχουν υψηλότερες δυσλιπιδαιμίες, ζάχαρο και πίεση.

Όλα αυτά είναι ενδείξεις ότι μπορεί και ως ενήλικες να παρουσιάσουν τα ίδια προβλήματα;

Η εφηβεία είναι η πιο σημαντική ηλικία για την εξέλιξη της υγείας ενός ανθρώπου. Αν ένα παιδί είναι παχύσαρκο στην εφηβεία, ακόμα και αν είναι αδύνατος ως ενήλικας, έχει αυξημένο κίνδυνο να πάθει στεφανιαία νόσο γιατί καταγράφεται στον οργανισμό ότι υπήρξε παχύσαρκος. Ο οργανισμός μας έχει μια ζυγαριά μέσα του και καταγράφει τα περισσότερα κιλά που έχουμε φτάσει. Γι’ αυτό το λόγο όταν κάποιος παχύνει, κάνει δίαιτα και αδυνατίσει, μετά δύσκολα κρατιέται στα χαμηλά.

Γιατί η χοληστερόλη λέγεται «σιωπηλή νόσος»;

Γιατί ο ασθενής δεν έχει ενοχλήσεις. Μπορεί να έχει αυξημένη χοληστερόλη ή τριγλυκερίδια και να μην έχει καταλάβει τίποτα. Ορισμένοι παραπονιούνται για πονοκέφαλο και ζάλη, συμπτώματα που περνούν όταν διορθώνεται η χοληστερόλη, αναφορές οι οποίες επιστημονικά δεν έχουν καταγραφεί.

Η αυξημένη χοληστερόλη μπορεί να διαπιστωθεί μόνο με αιματολογικό έλεγχο, ο οποίος μετά τα 40 πρέπει να γίνεται όλο και πιο συχνά. Εάν βρεθεί υψηλή χοληστερόλη, πρέπει να γίνει δίαιτα σύμφωνα με τις οδηγίες του γιατρού, και μετά από τρεις μήνες ο έλεγχος να επαναληφθεί. Αν όμως ένας ασθενής παίρνει κάποιο φάρμακο για χοληστερόλη, τότε θα πρέπει να κάνει εξετάσεις κάθε μήνα, πρώτον για να δει εάν το φάρμακο τον βοηθάει και δεύτερον για να ελέγξει εάν ανεβαίνουν τα ηπατικά ένζυμα. Το σίγουρο είναι ότι εάν κάποιος είναι προσεκτικός δεν παθαίνει τίποτα.

Όσον αφορά στην παιδική ηλικία, τα παιδιά που πρέπει να υποβάλλονται σε αιματολογικό έλεγχο είναι εκείνα που έχουν οικογενειακό ιστορικό ή παχυσαρκία ή διαβήτη ή υπέρταση καθώς και τα υιοθετημένα, επειδή δε γνωρίζουμε το ιστορικό των βιολογικών τους γονιών.

Τελικά η κακή διατροφή είναι η κύρια αιτία της ανόδου της χοληστερόλης;

Ναι, αλλά υπάρχουν και παθήσεις που μπορούν να προκαλέσουν υπερχοληστερολαιμία, όπως ο υποθυρεοειδισμός, τα νεφρικά νοσήματα, η νεφρική ανεπάρκεια και παθήσεις του ήπατος. Επίσης το κάπνισμα κρατάει χαμηλή την HDL, ενώ αρνητικός παράγοντας είναι και η καθιστική ζωή.

Τι πρέπει να τρώμε και τι να αποφεύγουμε;

Το βασικό είναι να ακολουθούμε μια ισορροπημένη διατροφή την οποία, σύμφωνα και με τις συμβουλές του γιατρού μας, να ορίζουμε μόνοι μας με φαγητά που μας αρέσουν, γιατί είναι αδύνατον να κάνουμε δίαιτα σε όλη μας τη ζωή. Έχει διαπιστωθεί π.χ. ότι, αν κάποιος τρώει δυο φορές την εβδομάδα ψάρι, έχει πολύ μικρότερο κίνδυνο να νοσήσει από στεφανιαία νόσο.

Πιο συγκεκριμένα, πρέπει να μειώσουμε τα κορεσμένα λίπη. Όχι στο βούτυρο, ναι στο ελαιόλαδο αλλά όχι σε μεγάλες ποσότητες. Ναι στο γάλα και στα τυριά αλλά με χαμηλά λιπαρά. Καθημερινά πρέπει να τρώμε πρωτεΐνες, οι οποίες λαμβάνονται από ψάρια, αυγά και όσπρια. Ναι στα κρέατα, τα καλύτερα από τα οποία είναι το κουνέλι, η γαλοπούλα και το κοτόπουλο και μετά το άπαχο μοσχάρι ή το χοιρινό. Όλα αυτά πρέπει να μαγειρεύονται ψητά στη σχάρα ή βραστά, αφού τους αφαιρέσουμε το λίπος, εάν υπάρχει.

Τα πράγματα βέβαια δυσκολεύουν όταν κάποιος έχει και χοληστερόλη και τριγλυκερίδια. Τότε η διατροφή του είναι πιο δύσκολη. Πρέπει να μειώσει τα ζωικά λίπη, να περιορίσει το ψωμί, τα ζυμαρικά, το ρύζι, τις πατάτες, τα γλυκά και τη ζάχαρη και να τρώει δυο φρούτα την ημέρα.

Ποια είναι τα πιο συνηθισμένα φάρμακα για την αντιμετώπιση της υψηλής χοληστερόλης;

Εάν δεν οφείλεται στην κακή διατροφή και είναι νόσημα, τότε ο ασθενής επιβάλλεται να πάρει φάρμακα. Αυτά που έχουν τις λιγότερες ανεπιθύμητες ενέργειες είναι οι στατίνες. Μειώνουν τη χοληστερόλη από 20 μέχρι και 70% και λίγο τα τριγλυκερίδια, επομένως μας συμφέρει να τα χρησιμοποιούμε και για τις δυο περιπτώσεις.

Εκτός από τις στατίνες, υπάρχουν οι ριτίνες που είναι όμως δύσκολα φάρμακα. Πρόκειται για σκόνη που διαλύεται στο νερό και λαμβάνεται μαζί με το φαγητό για να συγκρατήσει τη χοληστερόλη της τροφής. Οι ριτίνες δεν απορροφώνται και αποβάλλονται με τα κόπρανα. Όταν ο ασθενής παίρνει κι άλλα φάρμακα, τότε τα πράγματα είναι ακόμα πιο δύσκολα, γιατί οι ριτίνες μπορεί να εμποδίσουν την απορρόφηση των άλλων φαρμάκων. Κατά κύριο λόγο τις δίνουμε στα παιδιά, μέχρι να μεγαλώσουν λίγο και να πάρουν στατίνες, και στις εγκύους επειδή δε βλάπτουν το έμβρυο. Επίσης δεν μπορούν να τις πάρουν άτομα που έχουν και τριγλυκερίδια γιατί τα αυξάνουν.

Υπάρχουν κι άλλα φάρμακα που μειώνουν τα τριγλυκερίδια και αυξάνουν την HDL οι φιβράτες. Εάν δεν μας καλύψουν οι στατίνες, τότε χρησιμοποιούμε και τις φιβράτες.

Για πόσο χρονικό διάστημα πρέπει κάποιος να ακολουθεί φαρμακευτική αγωγή;

Οι πάσχοντες από υψηλή χοληστερόλη πρέπει να ακολουθούν φαρμακευτική αγωγή για όλη τους τη ζωή. Είναι όπως τα γυαλιά της μυωπίας: όταν τα φοράς διορθώνεις τη μυωπία και βλέπεις, αλλά όταν τα βγάλεις δε βλέπεις. Έτσι γίνεται και σε αυτή την περίπτωση· όταν σταματήσεις τα φάρμακα, η χοληστερόλη ανεβαίνει. Επομένως είναι φάρμακα για όλη τη ζωή του ασθενούς,
ο οποίος εάν παίρνει τα φάρμακά του και κάνει τον έλεγχό του τακτικά, δεν κινδυνεύει. Οι στατίνες μάλιστα, όπως αποδεικνύεται από έρευνες που έχουν γίνει, μειώνουν την αθηρωματική πλάκα, την κάνουν πιο σταθερή και δε σπάζει εύκολα σε περιπτώσεις στρες, που συνήθως προκαλούν οξύ επεισόδιο.

Πρώτα δίαιτα και μετά φάρμακα;

Η σωστή σειρά είναι πρώτα δίαιτα, σωστή διατροφή και, εάν δεν υπάρχουν αποτελέσματα, να ακολουθήσει και η φαρμακευτική αγωγή. Εάν όμως κάποιος έχει στεφανιαία νόσο, περνάει αμέσως στα φάρμακα –δεν περιμένουμε τη δίαιτα. Έχει αποδειχθεί μάλιστα ότι στην οξεία φάση του εμφράγματος τα φάρμακα αυτά μειώνουν τη θνησιμότητα.

Ηπατοπάθειες

Γνωρίζουμε ότι το ήπαρ είναι ένα από τα σημαντικότερα όργανα του ανθρώπου. Ποιος ακριβώς είναι ο ρόλος του στον οργανισμό μας;

Η βασική του λειτουργία είναι ο μεταβολισμός και η παραγωγή θρεπτικών ουσιών που έρχονται σε αυτό μετά το έντερο, ύστερα δηλαδή από τη διαδικασία της πέψης και της απορρόφησης. Φιλτράρει το αίμα που φθάνει σε αυτό μέσω της πυλαίας φλέβας, το οποίο στη συνέχεια κυκλοφορεί μέσα στα ηπατοκύτταρα και γίνεται ο μεταβολισμός. Το ηπατοκύτταρο, αντίθετα με ορισμένα άλλα κύτταρα του οργανισμού, όπως αυτά της καρδιάς, είναι πολύ πιο ευπαθές, ευάλωτο στην υποξαιμία και στις διάφορες ασθένειες. Ως μεταβολικό εργαστήριο, οι διάφορες ουσίες, τα φάρμακα και το αλκοόλ είναι ευνόητο ότι επιδρούν άμεσα επάνω του.


Ποιες είναι οι πλέον συνήθεις παθήσεις του ήπατος;

Οι ηπατίτιδες, που προέρχονται είτε από ιούς είτε από το αλκοόλ. Όλες οι άλλες καταστάσεις (γενετικά νοσήματα, μεταβολικά νοσήματα, νοσήματα που οφείλονται στη χρήση φαρμάκων) έρχονται σε δεύτερη μοίρα. Ένα νέο πρόβλημα με σημαντική επιδημιολογική και κλινική επίπτωση είναι το λεγόμενο μεταβολικό σύνδρομο. Έχουμε διαπιστώσει πλέον, οι ηπατολόγοι, ότι ένα ποσοστό από τα άτομα που πάσχουν από μεταβολικό σύνδρομο παθαίνουν κίρρωση του ήπατος.

Πρέπει επίσης να σημειώσουμε ότι οι παθήσεις του ήπατος χωρίζονται σε οξείες, π.χ. μια οξεία ηπατίτιδα, και σε χρόνιες ηπατοπάθειες.


Ποιες είναι πιο σοβαρές για τον ασθενή;

Κατά κανόνα, παρ’ όλο που η εικόνα της οξείας ηπατίτιδας είναι πιο «θορυβώδης», στις περισσότερες των περιπτώσεων δεν έχει σημαντικές συνέπειες. Ελάχιστες είναι οι καταστάσεις εκείνες που στην οξεία ηπατίτιδα θα οδηγήσουν σε μαζική καταστροφή του ήπατος και στο θάνατο εάν δε γίνει μεταμόσχευση. Οι καταστάσεις που οδηγούν σε χρόνια ηπατοπάθεια είναι αυτές οι οποίες βουβά, ασυμπτωματικά, οδηγούν τον άνθρωπο στην κίρρωση.


Επειδή υπάρχει μια σύγχυση γύρω από αυτό, η κίρρωση έχει σχέση με τον καρκίνο;

Όχι, η κίρρωση δεν είναι καρκίνος. Είναι μια καταστροφή του ηπατικού παρεγχύματος από χρόνια φλεγμονή, μια καταστροφή της αρχιτεκτονικής του ήπατος, η οποία έχει ορισμένες συνέπειες.


Και όταν οδηγηθούμε στην κίρρωση, από κει και μετά τι
γίνεται;

Ο αγώνας δίνεται σ’ όλες τις κατηγορίες της χρόνιας ηπατοπάθειας για να μη γίνει κίρρωση. Η κίρρωση εξ ορισμού σημαίνει μια σοβαρή κατάσταση. Στα πρώτα στάδια παραμένει ασυμπτωματική, δηλαδή μπορεί να έχεις κίρρωση από αλκοόλ, από χρόνια ηπατίτιδα και να μην το έχεις καταλάβει. Στα νοσοκομεία που εφημερεύουν το βράδυ μπορεί να έρθει ένα ασθενοφόρο μ’ έναν ασθενή από περιφερειακό νοσοκομείο, ο οποίος μέχρι την προηγούμενη ήταν υγιής, και να διαπιστωθεί βαριά επιπλοκή από κίρρωση του ήπατος. Όταν όμως ο ασθενής φτάσει στο τελικό στάδιο της κίρρωσης, εκδηλώνεται πλέον η ηπατοκυτταρική ανεπάρκεια. Ο άρρωστος μπαινοβγαίνει στα νοσοκομεία. Το συκώτι του έχει δώσει σήμα ότι δεν τα βγάζει πέρα και, εάν δε μεταμοσχευθεί εγκαίρως, θα καταλήξει. Αυτή η κατηγορία ασθενών κινδυνεύει επίσης και από ηπατικό καρκίνο.


Η μεταμόσχευση θα σώσει τον ασθενή;

Φυσικά και θα τον σώσει, γιατί, εάν ο ασθενής που έχει κίρρωση στο τελικό στάδιο δε μεταμοσχευθεί, τίθεται θέμα μηνών ή μικρού χρονικού διαστήματος για να καταλήξει.

Η μεταμόσχευση αποτελεί μια μεγάλη επανάσταση της σύγχρονης θεραπευτικής όλων των οργάνων, αλλά κυρίως του ήπατος που είναι και η πιο δύσκολη. Αποτελεί την κορωνίδα της χειρουργικής επέμβασης από πλευράς χειρουργικής, και να σημειώσουμε εδώ και τη μεγάλη βοήθεια που προσφέρει η γαστρεντερολογία και η παθολογία με τις σωστές ενδείξεις και τα κατάλληλα ανοσοκατασταλτικά που μειώνουν το ποσοστό των απορρίψεων. Αυτή τη στιγμή έχουμε μεταμοσχευμένους δέκα και δεκαπέντε χρόνια και είναι πολύ καλά.


Υπάρχει και η περίπτωση να μην πάει καλά η μεταμόσχευση;

Υπάρχει και αυτή η περίπτωση γιατί είναι μια μεγάλη επέμβαση, ίσως η μεγαλύτερη στο ανθρώπινο σώμα.


Από τι άλλο μπορεί να προσβληθεί το ήπαρ;

Από το μεταβολικό σύνδρομο. Είναι ένα σύνδρομο που συνδέεται με την παχυσαρκία, έχει άμεση συνάφεια με το σύγχρονο τρόπο ζωής (πολύ και κακό φαγητό, έλλειψη μεσογειακού τρόπου διαβίωσης, λίγο περπάτημα κ.ά.) και χαρακτηρίζεται από αυξημένη αρτηριακή πίεση, αυξημένες τιμές χοληστερόλης, ουρικού οξέος ενώ σχετίζεται άμεσα και με το σακχαρώδη διαβήτη. Αναφερόμαστε πάλι στο μεταβολισμό του σακχάρου και των λιπιδίων στο ηπατοκύτταρο, που, εξαιτίας της συσσώρευσης λίπους σε αυτό, σπάζει και έχουμε με άλλο τρόπο νέκρωση και φλεγμονή.

Το μεταβολικό σύνδρομο όσο πιο έντονα εκδηλώνεται, όσο πιο έντονα «εκφράζεται» από κάποιον ασθενή, τόσο μεγαλύτερη πιθανότητα έχει αυτός σε βάθος χρόνου να πάθει κίρρωση. Είναι μια ασθένεια, η οποία προοδευτικά αυξάνεται, και μάλιστα παρατηρούμε ότι πολλές από τις πιθανολογούμενες ηπατοπάθειες, εάν δεν οφείλονται στο αλκοόλ, σε ηπατίτιδες ή σε φάρμακα, πιθανόν να οφείλονται σε μεταβολικό σύνδρομο. Μπορεί μέχρι σήμερα να μην είναι ανησυχητικά τα ποσοστά εμφάνισης της νόσου, όπως εκείνα που οφείλονται στο αλκοόλ και την ηπατίτιδα, αλλά σίγουρα στο μέλλον θα γίνουν, τη στιγμή, μάλιστα, που έχουμε το υψηλότερο ποσοστό παχύσαρκων παιδιών στην Ευρώπη.


Δηλαδή ένας άνθρωπος παχύσαρκος μπορεί να πάθει κίρρωση του ήπατος;

Βέβαια, όταν «εκφράζει» το μεταβολικό σύνδρομο. Αυτοί οι ασθενείς κινδυνεύουν από τρία πράγματα, και αυτό είναι τεκμηριωμένο, καρδιαγγειακά νοσήματα, καρκίνο και κίρρωση. Αυτές είναι οι τρεις σημαντικές συνέπειες του μεταβολικού συνδρόμου ή, αν θέλετε, κατ’ επέκταση της παχυσαρκίας και του σύγχρονου τρόπου ζωής. Αυτή τη στιγμή στα κέντρα μεταμόσχευσης, και ειδικά στην Αμερική, μεταμοσχεύονται παιδιά ή έφηβοι λόγω του μεταβολικού συνδρόμου.


Ποια η σχέση αλκοόλ και ήπατος;

Ένα σημαντικό ποσοστό των ανθρώπων που κάνουν συστηματική χρήση ή κατάχρηση αλκοόλ οδηγούνται σε χρόνια ηπατοπάθεια και σε κίρρωση του ήπατος. Δε σημαίνει βέβαια ότι όλοι όσοι πίνουν ή όσοι είναι αλκοολικοί θα πάθουν κίρρωση. Ένα ποσοστό γύρω στο 20% μετά από μια δεκαετία, δεκαπενταετία θα αναπτύξει σοβαρές συνέπειες της χρόνιας αλκοολικής ηπατοπάθειας. Σήμερα τα νοσήματα στο συκώτι που προέρχονται από το αλκοόλ αποτελούν τη μάστιγα της δυτικής κοινωνίας.


Πώς μπορεί να καταλάβει κάποιος ότι πάσχει από χρόνια ηπατοπάθεια;

Από την αυξημένη τιμή των τρανσαμινασών στο αίμα. Οι τρανσαμινάσες είναι ηπατικά ένζυμα, τα οποία απελευθερώνονται στο αίμα όταν καταστρέφονται, όταν νεκρώνονται τα ηπατοκύτταρα. Υπάρχουν, βέβαια, και κάποιες άλλες περιπτώσεις, σπάνιες, που οι τρανσαμινάσες απελευθερώνονται και έχουμε υψηλές τιμές, όπως, π.χ., όταν πάθει κάποιος έμφραγμα, όπου καταστρέφεται ο καρδιακός μυς. Αλλά κυρίως η βασική αιτία αυξημένων τρανσαμινασών στο αίμα είναι η χρόνια ηπατοπάθεια. Αυτό μας δείχνει, δηλαδή, ότι έχουμε χρόνια ηπατίτιδα. Από την άλλη, δε σημαίνει ότι κάποιος που έχει χρόνια ηπατίτιδα θα έχει τις τρανσαμινάσες παθολογικές. Συναντάμε ασθενείς με χρόνια ηπατίτιδα Β και C που σε κάποιες χρονικές στιγμές μπορεί να έχουν φυσιολογικές τιμές τρανσαμινασών, όπως και το αντίθετο. Και επίσης κάποιος που έχει ανεβασμένες τρανσαμινάσες δε σημαίνει ότι θα πάθει και κίρρωση.


Γνωρίζουμε ότι για κάποιες ασθένειες η προληπτική ιατρική σώζει. Με τις ασθένειες του ήπατος τι γίνεται;

Έχουμε την πρωτογενή και τη δευτερογενή πρόληψη. Η πρωτογενής έχει να κάνει με το να εμποδίσουμε το αίτιο να κάνει ζημιά στο ήπαρ, η δευτερογενής με τον έγκαιρο εντοπισμό των πασχόντων και την πρόληψη των συνεπειών, δηλαδή, όταν κάποιος έχει κίρρωση, να μην πάθει και καρκίνο, να μην προσβληθεί από άλλη ηπατοπάθεια.

Για την ηπατίτιδα Β υπάρχει ένα αποτελεσματικό και φθηνό εμβόλιο που είναι υποχρεωτικό εδώ και μερικά χρόνια και στην Ελλάδα, όπως και σε πολλές άλλες χώρες του κόσμου, και απ’ ό,τι φαίνεται μειώνει τις νέες λοιμώξεις και προστατεύει τα νέα παιδιά.

Για την ηπατίτιδα C, την τελευταία δεκαετία, υπάρχουν σημαντικά φαρμακευτικά όπλα και εμείς οι γιατροί είμαστε για πρώτη φορά σε θέση να μιλάμε για ίαση μιας χρόνιας ιογενούς λοίμωξης, κάτι που δεν το είχαμε πει ποτέ πριν. Σήμερα οι ασθενείς με ηπατίτιδα C γίνονται τελείως καλά σ’ ένα ποσοστό που για τους μισούς φτάνει το 45% και για τους άλλους μισούς το 70 και το 80%. Αυτό συνέβη την τελευταία πενταετία και ο χρόνος ίασης κυμαίνεται από 6 μήνες έως ένα χρόνο.


Και πώς μπορεί να μάθει κάποιος εάν πάσχει από ηπατίτιδα;

Εύκολα μπορεί να το μάθει, αλλά το θέμα είναι πως για να φτάσει να το μάθει θα πρέπει να γίνει μια ευαισθητοποίηση και μια ενημέρωση από πλευράς θεσμικών φορέων, όπως είναι η πολιτεία, οι ηπατολογικές εταιρείες, το κέντρο λοιμώξεων.


Δηλαδή θα πρέπει όλοι να κάνουμε εξετάσεις για ηπατίτιδα;

Όχι όλοι. Αυτοί που έχουν ορισμένες ενδείξεις και κυρίως ενδείξεις όχι από πλευράς συμπτωμάτων όσο από πλευράς ιστορικού. Δηλαδή υπάρχουν ορισμένες κατηγορίες συνανθρώπων μας που συγκεντρώνουν μεγαλύτερη πιθανότητα να έχουν ηπατίτιδα Β και C, όπως είναι τα άτομα εκείνα που έχουν κάνει μεταγγίσεις πριν από το 1990, που δεν ξέραμε την ηπατίτιδα C, και άτομα τα οποία έχουν έντονη σεξουαλική ζωή. Σ’ αυτές τις κατηγορίες υπάρχει μεγαλύτερος κίνδυνος. Είναι έγκλημα να μην ελέγχονται οι νέοι άνθρωποι που ανήκουν σε αυτές τις κατηγορίες του πληθυσμού γιατί, εάν διαπιστωθεί ότι πάσχουν, μπορεί να πάρουν θεραπεία και να ιαθούν.


Πόσες ηπατίτιδες έχουμε;

Πέντε. Από αυτές η Α και η Ε δε μεταπίπτουν σε χρονιότητα, κάνουν μόνο οξεία λοίμωξη και καθαρίζουν, ενώ ένα ποσοστό από εκείνους που θα μολυνθούν από τη Β, τη C και τη Δ, θα μεταπέσει σε χρονιότητα. Την ηπατίτιδα C τη μάθαμε το ’91. Μέχρι τότε ξέραμε ότι υπάρχει μια ηπατίτιδα την οποία ονομάζαμε nοn A, non B, δηλαδή όχι Α, όχι Β, αλλά δεν ξέραμε τι ακριβώς ήταν. Γι’ αυτό βλέπουμε σήμερα ηλικιωμένα άτομα να έχουν ηπατίτιδα C, και ίσως κίρρωση ή καρκίνο, και, όταν τους ρωτάς το ιστορικό τους, σου λένε: «γιατρέ, το ’68 ή το ’75 έπαθα μια γαστρορραγία, μπήκα στο νοσοκομείο, είχε πέσει ο αιματοκρίτης και πήρα μια φιάλη αίμα».


Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην ηπατίτιδα Β και C;

Το χαρακτηριστικό της Β είναι η μεγαλύτερη μολυσματικότητά της. Τα φάρμακα που έχουμε φαίνεται πως δεν επιφέρουν ριζική ίαση στον ασθενή, παρά μόνο σ’ ένα πολύ μικρό ποσοστό καθυστερούν την εξέλιξη της νόσου. Από την άλλη, όμως, γι’ αυτή την ηπατίτιδα έχουμε το εμβόλιο, που είναι βασικό όπλο για την πρόληψη.

Για την ηπατίτιδα C, την οποία τη μάθαμε περίπου το ’91, δεν έχουμε εμβόλιο, αλλά έχουμε καλή θεραπεία. Γι’ αυτήν την ηπατίτιδα πρόληψη είναι η αλλαγή του τρόπου ζωής και των συνηθειών μας. Πρέπει να προσέχουμε περισσότερο.


Πολλές φορές ακούμε τη φράση: «μην παίρνεις τόσα φάρμακα θα πάθει το συκώτι σου». Ισχύει κάτι τέτοιο;

Το βασικό όργανο του μεταβολισμού είναι το ηπατοκύτταρο. Είναι λογικό, λοιπόν, τα περισσότερα από τα φάρμακα που κυκλοφορούν στο εμπόριο ή, αν θέλετε, κατά μία γενικότερη έννοια και το αλκοόλ, να περνούν και να μεταβολίζονται από το ήπαρ. Είτε τα ίδια τα φάρμακα είτε οι μεταβολίτες τους πολλές φορές μπορεί να είναι τοξικά και για το ήπαρ και για άλλα όργανα, επομένως θα πρέπει όλα τα φάρμακα να εξετάζονται λεπτομερώς από το θεράποντα γιατρό αλλά και από τον ασθενή.

Δε σημαίνει, βέβαια, ότι όλα τα φάρμακα είναι βλαβερά, όπως επίσης δε σημαίνει ότι δεν πρέπει να παίρνουμε –για να μην περάσουμε και στο άλλο άκρο– τα απαραίτητα φάρμακα. Αυτό που επιβάλλεται είναι η προσεκτική εξέταση και ο συνεχής επανέλεγχος στις τρανσαμινάσες, τουλάχιστον, όταν ο ασθενής λαμβάνει ουσίες που γνωρίζουμε ότι έχουν αυξημένο κίνδυνο ηπατοτοξικότητας.


Υπάρχουν παθήσεις του ήπατος που αντιμετωπίζονται χειρουργικά;

Βασικές ενδείξεις χειρουργικής επέμβασης στο ήπαρ είναι οι εστιακές βλάβες του ήπατος που αφορούν ένα τμήμα του, αν εξαιρέσουμε βέβαια τη μεταμόσχευση. Μια από τις κυριότερες περιπτώσεις χειρουργικής αντιμετώπισης είναι ο καρκίνος. Αν προλάβουμε τον καρκίνο στα αρχικά στάδια, μπορούμε να τον αφαιρέσουμε χωρίς άλλες συνέπειες. Ωστόσο αυτό γίνεται, δυστυχώς, πολύ σπάνια και εντείνεται η άποψη ότι οι ασθενείς με χρόνια ηπατοπάθεια, και κυρίως κίρρωση, θα πρέπει υποχρεωτικά να παρακολουθούνται αυστηρά στο πλαίσιο πρόληψης ή έγκαιρης διάγνωσης.